Transvrouwen in de vrouwengevangenis: het beleid

Van alle plekken waar het debat over vrouwenruimtes speelt, is de vrouwengevangenis de meest onontkoombare. Gedetineerde vrouwen kunnen niet weglopen, niet uitwijken en niet zelf hun omgeving kiezen. De vraag of transvrouwen in een vrouwengevangenis geplaatst kunnen worden, dwingt daarom tot scherpe keuzes. Dit artikel legt het beleid uit en de afwegingen die eraan ten grondslag liggen.

Waarom plaatsing zo gevoelig ligt

In een gevangenis vervalt de mogelijkheid om afstand te bewaren. Wie zich in een kleedkamer onveilig voelt, kan die verlaten; wie in een cel of afdeling zit, kan dat niet. Daarmee is de gevangenis de situatie waarin het belang van een strikt sekse-criterium het zwaarst weegt.

Bovendien is de populatie bijzonder kwetsbaar. Een groot deel van de vrouwelijke gedetineerden heeft zelf een geschiedenis van seksueel of huiselijk geweld. Voor hen kan de aanwezigheid van een mannelijk lichaam op de afdeling oude trauma's heractiveren, ook zonder dat er iets gebeurt.

Tegelijk zijn transgender gedetineerden zelf kwetsbaar voor geweld, zeker in een mannengevangenis. Het beleid moet dus twee reeele risico's tegen elkaar afwegen: dat voor de vrouwen op de afdeling en dat voor de transgender gedetineerde. Dat maakt elke keuze pijnlijk.

Het beleid in Engeland en Wales

Engeland en Wales hebben na een reeks incidenten het beleid aangescherpt. Het uitgangspunt is nu dat transvrouwen met mannelijke genitalien of met een veroordeling voor seksuele delicten in beginsel niet in de gewone vrouwenafdeling worden geplaatst.

De beslissing verloopt via een individuele risicobeoordeling waarin de veiligheid van de vrouwelijke gedetineerden zwaar meeweegt. Daarmee koos het Britse gevangeniswezen voor een middenweg: geen automatische plaatsing op basis van genderidentiteit, maar ook geen categorische uitsluiting, met de veiligheid van vrouwen als leidend criterium.

Dit beleid kwam er niet vanzelf. Het volgde op publieke verontwaardiging over concrete zaken, die lieten zien dat plaatsing op basis van zelfverklaarde identiteit ernstige gevolgen kon hebben. De gedocumenteerde incidenten vormen de achtergrond van deze koerswijziging.

Schotland na Isla Bryson

Schotland kende een eigen keerpunt. Toen een transgender vrouw die was veroordeeld voor twee verkrachtingen aanvankelijk naar een vrouwengevangenis ging, ontstond brede maatschappelijke ophef. De persoon werd overgeplaatst en de Scottish Prison Service herzag zijn beleid.

De herziene Schotse regels leggen meer nadruk op risicobeoordeling en op de bescherming van vrouwelijke gedetineerden. De zaak illustreert hoe sterk concrete gebeurtenissen het beleid sturen: een enkel geval kan een systeem dwingen zijn uitgangspunten opnieuw te wegen.

De cijfers en het risico

Het aantal transgender gedetineerden is klein, en het aantal incidenten dus ook. Critici gebruiken dat om te stellen dat het probleem wordt opgeblazen. Maar zeldzaamheid maakt een ernstig risico niet aanvaardbaar, zeker niet wanneer de mogelijke schade groot is en de slachtoffers niet kunnen ontsnappen.

Het gaat bovendien niet alleen om daadwerkelijke incidenten, maar ook om het veiligheidsgevoel van een hele afdeling. Vrouwen die weten dat een medegedetineerde biologisch mannelijk is, passen hun gedrag aan, slapen slechter en voelen zich minder vrij. Dat effect telt mee, ook als er nooit iets gebeurt.

Betrouwbare cijfers zijn schaars, mede doordat lang niet overal wordt geregistreerd op welke grond iemand is geplaatst. Dat gebrek aan data is zelf een probleem: zonder registratie is noch de omvang van het risico, noch de effectiviteit van het beleid goed te beoordelen.

Rechten van gedetineerde vrouwen

Gedetineerde vrouwen behouden hun mensenrechten, waaronder het recht op veiligheid en op bescherming tegen onmenselijke of vernederende behandeling. De staat heeft een bijzondere zorgplicht juist omdat deze vrouwen volledig van de overheid afhankelijk zijn.

Die zorgplicht betekent dat de veiligheid van de vrouwelijke gedetineerden niet mag worden weggewogen tegen abstracte beginselen. De VN-rapporteur inzake geweld tegen vrouwen heeft er meermaals op gewezen dat gevangenissen een plek zijn waar het sekse-criterium extra zwaar zou moeten wegen.

Individuele risicobeoordeling

De meeste moderne stelsels werken met een individuele risicobeoordeling in plaats van een automatische regel. Daarbij worden het delict, de lichamelijke situatie, de geschiedenis van de betrokkene en het risico voor medegedetineerden gewogen.

Zo'n beoordeling is beter dan een botte regel, maar staat of valt met de vraag welk belang de doorslag geeft als de weegschaal in evenwicht is. Beleid dat in dat geval de veiligheid van de vrouwelijke gedetineerden vooropstelt, doet recht aan hun kwetsbare, onontkoombare positie.

Cruciaal is ook wie de beoordeling uitvoert en of die onafhankelijk is. Waar de betrokkene zelf grote invloed heeft op de uitkomst, dreigt het criterium alsnog richting zelfidentificatie te schuiven, met de bekende risico's van dien.

Nederland en de DJI

In Nederland plaatst de Dienst Justitiele Inrichtingen gedetineerden in beginsel naar de geregistreerde geslachtsvermelding, met ruimte voor maatwerk per geval. Er is minder publieke informatie en debat dan in het VK, mede doordat het aantal gevallen klein is.

Juist die relatieve stilte maakt waakzaamheid gepast. De Nederlandse praktijk leunt sterk op individuele afwegingen zonder een uitgesproken, openbaar kader dat de veiligheid van vrouwelijke gedetineerden vooropstelt. De ervaringen uit het buitenland zijn een reden om dat kader wel expliciet te maken.

Naar een houdbaar beleid

Een houdbaar gevangenisbeleid erkent beide risico's maar kiest, waar ze botsen, voor de bescherming van de groep die niet kan ontsnappen. Dat betekent niet dat transgender gedetineerden aan hun lot worden overgelaten: aparte, veilige voorzieningen kunnen hen beschermen zonder de vrouwenafdeling te openen.

De kern is dat de gevangenis geen plek is voor experimenten met achteraf moeilijk te herstellen gevolgen. Een helder, openbaar en op sekse gebaseerd uitgangspunt, met individuele uitzonderingen naar boven toe beoordeeld, biedt de meeste zekerheid voor iedereen.

Vrouwen met een geweldsverleden

Om te begrijpen waarom dit onderwerp zo zwaar weegt, moet je weten wie er in een vrouwengevangenis zitten. Een onevenredig groot deel van de vrouwelijke gedetineerden heeft zelf te maken gehad met huiselijk of seksueel geweld, vaak door mannen. De gevangenis is voor hen geen abstracte veiligheidskwestie maar een dagelijkse realiteit.

Voor deze vrouwen kan de enkele aanwezigheid van een biologisch mannelijk lichaam op de afdeling een voortdurende bron van stress zijn, ook zonder dreiging. Beleid dat daar geen rekening mee houdt, belast juist de groep die al het meest heeft doorstaan, en ondermijnt het herstel dat detentie mede zou moeten dienen.