Canada erkent aanrandingen in vrouwengevangenis — en ontkent toch schuld

Canada's federale overheid heeft in een rechtbankdocument erkend dat minstens twee mannen die als vrouw in detentie zitten, vrouwelijke gedetineerden hebben aangerand nadat ze naar een vrouwengevangenis waren overgeplaatst. Tegelijk stelt de overheid in hetzelfde stuk dat het beleid dat die overplaatsing mogelijk maakt niets met die aanrandingen te maken heeft. Die twee uitspraken naast elkaar vormen de kern van een rechtszaak die sinds april 2025 loopt bij het Federal Court of Canada in Toronto.

De aanklacht: CAWSBAR tegen Commissioner's Directive 100

De zaak is aangespannen door Canadian Women's Sex-Based Rights (CAWSBAR), met financiering en juridische bijstand van het Justice Centre for Constitutional Freedoms (JCCF). De organisatie vecht Commissioner's Directive 100: Gender Diverse Offenders aan, de richtlijn van de Correctional Service of Canada die sinds mei 2022 van kracht is. CD 100 verving een strenger beleid uit 2017 dat overplaatsing naar een vrouwengevangenis afhankelijk maakte van een voltooide geslachtsoperatie. Onder CD 100 volstaat zelfidentificatie: een mannelijke gedetineerde kan op basis van een eigen verklaring worden overgeplaatst naar een van de zes vrouwengevangenissen van Canada, zonder medische toets.

CAWSBAR beroept zich op de artikelen 7, 12 en 15 van het Canadese Handvest van Rechten en Vrijheden — respectievelijk het recht op leven, vrijheid en veiligheid van de persoon, bescherming tegen wrede en ongebruikelijke behandeling, en gelijkheid voor de wet — aangevuld met artikel 28, dat mannen en vrouwen expliciet gelijke rechten toekent. De organisatie onderbouwde haar klacht met tien gedocumenteerde incidenten van misbruik. Op 14 mei 2026 wees de rechtbank een verzoek van de overheid af om de zaak te laten seponeren, en kreeg CAWSBAR formeel "public interest standing": de zaak mag als principiële constitutionele toetsing worden behandeld.

Wat de overheid nu toegeeft

Op 31 augustus 2026 diende de Attorney General of Canada de Statement of Defence in. Daarin erkent de overheid met naam en toenaam een reeks incidenten. Steven "Sam" Mehlenbacher werd in mei 2020 aangeklaagd voor aanranding en criminele intimidatie van een vrouwelijke gedetineerde in Grand Valley Institution, nadat hij eerder al vrouwen had aangevallen in Edmonton Institution for Women. Frederick Radcliffe, die zich nu Carissa Maria noemt en een veroordeeld pedofiel is met een onbepaalde gevangenisstraf, werd in 2024 aangeklaagd voor twee gevallen van aanranding. En Adam Laboucan — bekend geworden als de destijds twaalfjarige die in 2005 een baby verkrachtte en nu Tara Desoura heet — viel in 2018 een vrouwelijke gedetineerde aan; het slachtoffer werd daarna in eenzame opsluiting geplaatst, niet de dader.

Ondanks die erkenningen concludeert de overheid dat CD 100 "de rechten van cisgender vrouwelijke gedetineerden niet schendt." De klachten over geleden schade noemt de landsadvocaat "vaag, onvoldoende specifiek en onvoldoende verbonden met de uitvoering van CD 100" — met andere woorden: de aanrandingen gebeurden wel, maar zijn volgens de overheid geen gevolg van het beleid dat de daders toegang tot de vrouwenafdeling gaf.

Fileren: een beleid dat zichzelf vrijpleit

Dat verweer verdient een kritische lezing. CD 100 is niet een neutrale achtergrondfactor bij deze zaken — het is de voorwaarde die deze mannen letterlijk in dezelfde vleugel bracht als hun slachtoffers. Zonder de richtlijn hadden Mehlenbacher, Radcliffe en Laboucan hun straf uitgezeten in een mannengevangenis. Te stellen dat de daaropvolgende aanrandingen "onvoldoende verbonden" zijn met dat plaatsingsbeleid, vraagt om een causaliteitsbegrip dat in geen andere context stand zou houden: als een instelling willens en wetens een risicofactor toevoegt en het risico zich vervolgens verwezenlijkt, is dat geen toeval maar een voorzienbaar gevolg.

Onderliggend gaat het conflict over de vraag of zelfidentificatie een voldoende basis is voor zo'n ingrijpend besluit. Dat diezelfde discussie — zelfidentificatie tegenover een onafhankelijke, medische of juridische toets — ook elders speelt, liet het Indiase Hooggerechtshof onlangs zien door een medische keuring als voorwaarde te laten staan in plaats van op zelfverklaring te vertrouwen.

Een patroon, geen incident

De Canadese zaak staat niet op zichzelf. Ook in de Verenigde Staten loopt een federaal onderzoek naar het plaatsingsbeleid van de staat Washington, en in Maine klaagt een gedetineerde de staat aan nadat ze maandenlang werd geïntimideerd door een mannelijke celgenoot. Telkens is het patroon hetzelfde: een beleid dat plaatsing baseert op zelfidentificatie, gevolgd door incidenten, gevolgd door een overheid die erkent wat er gebeurde maar het beleid zelf buiten schot houdt.

Hoe nu verder

Met de Statement of Defence ligt de zaak klaar voor een volledige constitutionele toetsing. Er is nog geen zittingsdatum vastgesteld. JCCF-advocaat Chris Fleury reageerde: "No woman should be at risk of abuse or violence at the hands of a man while they are serving a sentence in a federal institution." Voor CAWSBAR is de erkenning door de overheid zelf — met naam, toenaam en strafblad van de daders — het sterkste bewijsstuk dat ze konden wensen.

Bronnen

• Justice Centre for Constitutional Freedoms (JCCF), rechtszaakdossier "The forcible confinement of female inmates with trans-identifying males is challenged in court", bijgewerkt september 2026: jccf.ca
• Genevieve Gluck, Reduxx, "Canada Government Admits Trans-Identified Male Prisoners Have Raped Female Inmates, Denies Infringing Women's Rights", 5 september 2026: reduxx.info

Mark Visser

Redactie